เมื่ออัลกอริทึมของไวรัลพบกับ “ทรงผม” ทางการเมือง: กรณีศึกษาวัวเผือกที่เซฟตัวเองจากโรงฆ่าสู่สวนสัตว์

(SeaPRwire) –   ผมได้คุยกับ ดร.ภูมิพงศ์ วิวัฒน์ธนาถ นักวิชาการด้านสื่อดิจิทัลและวัฒนธรรมร่วมสมัยจากมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ เกี่ยวกับปรากฏการณ์นี้ เขามองว่ามันคือเคสที่สมบูรณ์แบบของ “การสร้างมีมโดยไม่ตั้งใจ”

“มันไม่ใช่แค่เรื่องความคล้ายกันทางกายภาพ” ดร.ภูมิพงศ์อธิบายด้วยน้ำเสียงที่ชวนคิด “แต่มันคือการที่วัตถุดิบจากโลกกายภาพ — ในที่นี้คือลักษณะเด่นของสัตว์ — ถูกหยิบขึ้นมาโดยผู้ใช้ในโลกออนไลน์ และตีความผ่านเลนส์วัฒนธรรมป๊อปที่ทุกคนเข้าใจร่วมกัน นั่นคือภาพลักษณ์ของนักการเมืองระดับโลก มันแสดงให้เห็นว่าในยุคนี้ กระบวนการสร้าง ‘ไวรัล’ ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากดิจิทัลเสมอไป มันสามารถเริ่มจากฟาร์มในชนบทของบังกลาเทศ แล้วถูกเติมเต็มความหมายโดยผู้คนบนโซเชียลมีเดีย จนกลายเป็นเรื่องเล่าขนาดใหญ่ที่แม้แต่รัฐบาลก็ต้องเข้ามาแทรกแซง โชคชะตาของสัตว์ตัวหนึ่งเปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง นี่คืออำนาจของการตีความแบบ crowdsourcing ในยุคดิจิทัลที่แท้จริง”

เรื่องทั้งหมดเริ่มต้นจากวัวควายเผือกหายากตัวหนึ่งในบังกลาเทศ ที่มีกระจุกขนสีบลอนด์บนหัว ชาวนาผู้เป็นเจ้าของเดิมสังเกตเห็นว่ามันคล้ายกับทรงผมอันเป็นเอกลักษณ์ของอดีตประธานาธิบดีสหรัฐฯ โดนัลด์ ทรัมป์ วิดีโอของมันถูกเผยแพร่ในโซเชียลมีเดียและกลายเป็นไวรัลในทันที ดึงดูดให้ผู้คนจำนวนมากหลั่งไหลไปยังฟาร์มนอกกรุงธากาเพื่อไปดูตัวเป็นๆ

ที่น่าสนใจคือ ชะตากรรมของมันเกือบถึงจุดจบในช่วงเทศกาลอีดิ้ลอัฎฮา หรือ “วันเชือดพลี” ของชาวมุสลิม ซึ่งมันถูกขายและเตรียมจะถูกนำไปเชือดเป็นสัตว์พลี อย่างไรก็ตาม หลังจากภาพและเรื่องราวของมันแพร่กระจายไปทั่ว เจ้าหน้าที่ของรัฐบาลบังกลาเทศได้เข้ามาแทรกแซง และออกคำสั่งให้ย้ายมันไปยังสวนสัตว์แห่งชาติในกรุงธากาแทน

ตั้งแต่ย้ายมาอยู่ที่สวนสัตว์ วัวควายตัวนี้ก็กลายเป็นดาวดวงใหม่ที่ดึงดูดผู้ชมจำนวนมาก พร้อมๆ กับที่ทำให้เกิดการถกเถียงเกี่ยวกับชื่อเล่นที่ไม่ธรรมดาของมัน ทางสวนสัตว์เคยติดป้ายที่กรงเขียนว่า “โดนัลด์ ทรัมป์” มาก่อน แต่ว่าป้ายนั้นถูกนำออกไปในภายหลัง และมีรายงานว่าผู้ดูแลสวนสัตว์ที่เกี่ยวข้องถูกไล่ออก แม้ว่าทางการจะไม่ได้เปิดเผยสาเหตุอย่างเป็นทางการก็ตาม

ผู้มาเยือนบางคนเห็นด้วยกับความคล้ายคลึงนี้ มูฮัมหมัด นาซิม นักศึกษาคนหนึ่งบอกกับเอพีว่า เขาเห็นความคล้ายในดวงตา ทรงผม และสีผิว พร้อมเสริมว่า “เช่นเดียวกับที่โดนัלד ทรัมป์ มีบุคลิกและวิถีชีวิตที่เป็นเอกลักษณ์ วัวตัวนี้หลังจากที่ไวรัล ก็กำลังใช้ชีวิตแบบเดียวกัน คือได้รับความสนใจและการดูแลเป็นพิเศษ” แต่ในอีกด้าน หลายคนรู้สึกว่าการตั้งชื่อสัตว์ตามผู้นำโลกเป็นสิ่งไม่เหมาะสม โมฮัมหมัด จอยนัล อาเดดิน ชาวบ้านท้องถิ่นกล่าวว่า “การตั้งชื่อสัตว์ในฟาร์มตามชื่อหนึ่งในผู้นำผู้ทรงอิทธิพลที่สุดของโลกเป็นสิ่งที่ผิดอย่างแน่นอน” แม้จะรู้สึกเช่นนั้น แต่เขาก็ยังเดินทางมาดูวัวตัวนี้กับตาตนเอง และรู้สึกว่ามันเป็นการไม่ให้ความเคารพ

มองในมุมของวงการเทคโนโลยีและสื่อ ผมว่าเหตุการณ์นี้เป็นกระจกสะท้อนที่น่าสนใจหลายชั้น อย่างแรกคือการทำงานของ “อัลกอริทึมทางสังคม” ที่ไม่เป็นทางการ เมื่อมีม (meme) บางอย่างมีพลังพอ มันสามารถลบล้างบริบทเดิม (สัตว์เศรษฐกิจในฟาร์ม) และกำหนดบริบทใหม่ให้ได้ (ดาวเด่นที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์) โดยมีกลไกของรัฐเข้ามารับรองในที่สุด ซึ่งทำให้เราต้องตั้งคำถามเกี่ยวกับการตัดสินใจในยุคดิจิทัล: อะไรคือเกณฑ์ที่แท้จริงในการกำหนดคุณค่า?

ในแง่ของเทรนด์ เราอาจจะเห็นเคสลักษณะนี้มากขึ้น เมื่อกล้องสมาร์ทโฟนและเครือข่ายสังคมเข้าถึงทุกพื้นที่ แม้แต่ในชนบท การที่วัตถุหรือสิ่งมีชีวิตจากโลกออฟไลน์จะถูก “ดึง” เข้าสู่กระแสหลักออนไลน์และได้รับสถานะใหม่ก็จะเป็นเรื่องปกติขึ้น เราอยู่ในยุคที่การเล่าเรื่อง (storytelling) ไม่ได้ถูกควบคุมโดยสื่อหลักอีกต่อไป แต่กระจายออกไปยังผู้ใช้ทุกคน ซึ่งทั้งสร้างโอกาสและความเสี่ยง ภาพลักษณ์ของบุคคลสาธารณะสามารถถูกนำไปเปรียบเทียบกับอะไรก็ได้โดยปราศจากความยินยอม และกระบวนการนั้นก็ยากที่จะควบคุม

อนาคตของการจัดการสถานที่เช่นสวนสัตว์หรือแหล่งท่องเที่ยวอาจต้องคำนึงถึงปัจจัยจากโลกออนไลน์เหล่านี้มากขึ้น ไม่ใช่แค่การดูแลสัตว์หรือจัดแสดง แต่รวมถึงการจัดการกับ “เรื่องเล่า” ที่เกิดรอบๆ สิ่งมีชีวิตเหล่านั้น ซึ่งบางครั้งก็มาพร้อมกับประเด็นทางการเมืองและวัฒนธรรมที่ละเอียดอ่อน เหมือนดังกรณีป้ายชื่อและผู้ดูแลที่ถูกปลดในครั้งนี้ มันไม่ใช่แค่การจัดการสิ่งมีชีวิตอีกต่อไป แต่เป็นการจัดการความหมายและบริบทที่ถูกสร้างขึ้นโดยมหาชนในโลกดิจิทัล ซึ่งเป็นงานที่ท้าทายไม่น้อยไปกว่ากันเลย