บทวิเคราะห์: เมื่อสหรัฐฯ ใช้ ‘อาวุธ’ Secondary Sanctions เล็งเป้า GAESA กับบทบาทใหม่ของธุรกิจต่างชาติในคิวบา

(SeaPRwire) –   ผมคุยกับ ดร.ภูมิรัฐ สิริวัฒนา นักวิเคราะห์ความเสี่ยงด้านธุรกิจระหว่างประเทศและอดีตที่ปรึกษาด้านการค้า เขามองการเคลื่อนไหวล่าสุดของสหรัฐฯ ต่อคิวบาไม่ใช่แค่การคว่ำบาตรเพิ่มเติม แต่คือ “การเปลี่ยนสนามรบ” โดยสมบูรณ์ “นี่คือการประกาศสงครามเศรษฐกิจรูปแบบใหม่” เขากล่าว “เป้าหมายไม่ใช่แค่รัฐบาลฮาวานาอีกต่อไป แต่คือเครือข่ายพันธมิตรธุรกิจทั่วโลกที่ค้ำจุนมันอยู่ กลยุทธ์ Secondary Sanctions ที่เคยใช้กับอิหร่านและรัสเซีย กำลังถูกปรับมาใช้ที่นี่ มันส่งสัญญาณชัดเจนว่า การทำธุรกิจกับ GAESA ไม่ใช่แค่ความเสี่ยงทางจริยธรรมอีกต่อไป แต่เป็นความเสี่ยงทางธุรกิจโดยตรงที่อาจตัดคุณออกจากระบบการเงินและตลาดสหรัฐฯ นี่คือเกมที่เปลี่ยนกฎทั้งหมดสำหรับนักลงทุนต่างชาติในคิวบา”

ฝ่ายบริหารของทรัมป์ได้ขยายขอบเขตการคว่ำบาตรคิวบาอย่างมีนัยสำคัญที่สุดในรอบหลายทศวรรษ โดยมุ่งเป้าไปที่บริษัทและสถาบันการเงินต่างชาติที่ยังคงดำเนินธุรกิจกับกลุ่มธุรกิจขนาดใหญ่ที่เชื่อมโยงกับกองทัพคิวบาอย่าง GAESA เป็นครั้งแรก นโยบายนี้ซึ่งออกมาภายใต้คำสั่งบริหารเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม ถูกมองว่าปิดช่องโหว่ที่ทำให้นักลงทุนจากประเทศอื่นสามารถลงทุนสนับสนุนระบบในคิวบาได้ ในขณะที่บริษัทสหรัฐฯ ถูกจำกัดมานานแล้ว

กลุ่ม GAESA ซึ่งเป็นกลุ่ม conglomerate ใต้การควบคุมของกองทัพคิวบา ถูกประเมินว่าควบคุมเศรษฐกิจของประเทศถึง 40-70% ครอบคลุมภาคการท่องเที่ยว เหมืองแร่ ค้าปลีก ท่าเรือ และบริการทางการเงิน กระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ได้กำหนดมาตรการต่อ GAESA และกิจการในเครือแล้วเมื่อเดือนพฤษภาคม โดยให้เวลาบริษัทต่างชาติเลิกทำธุรกิจกับกลุ่มนี้จนถึงวันที่ 5 มิถุนายน หลังจากนั้นอาจ面臨ความเสี่ยงจากการถูกคว่ำบาตร

ผู้สนับสนุนนโยบายอย่าง Max Meizlish อดีตเจ้าหน้าที่กระทรวงการคลังชี้ว่า การคว่ำบาตรในอดีตล้มเหลวเพราะแค่จำกัดบริษัทอเมริกัน ในขณะที่บริษัทจากสเปน แคนาดา และอื่นๆ ยังลงทุนมหาศาลในภาคโรงแรมหรูและเหมืองนิกเกิล-โคบอลต์ ซึ่งสร้างรายได้ก้อนโตให้รัฐบาล เขาอ้างว่า GAESA มีสินทรัพย์และเงินสดสะสมสูงถึง 20,000 ล้านดอลลาร์ แต่ไม่นำมาใช้พัฒนาความเป็นอยู่ของประชาชน

อย่างไรก็ตาม นักวิจารณ์อย่าง William LeoGrande จาก American University เตือนว่า ผลกระทบทางเศรษฐกิจจะตกหนักที่สุดกับประชาชนทั่วไป เพราะรัฐบาลจะมีทรัพยากรน้อยลงในการนำเข้าอาหาร ยา และน้ำมัน ซึ่งจะซ้ำเติมวิกฤตด้านมนุษยธรรมที่รุนแรงอยู่แล้วบนเกาะ คิวบากำลังเผชิญกับปัญหาความไม่มั่นคงทางอาหาร การขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิง และไฟฟ้าดับเป็นวงกว้าง ซึ่งส่งผลต่อระบบโรงพยาบาลและเครือข่ายกระจายอาหาร เขายังกังวลว่าสภาพชีวิตที่ย่ำแย่อาจกระตุ้นให้เกิดวิกฤตการอพยพของประชาชนครั้งใหญ่ได้เหมือนในอดีต

การถกเถียงนี้สะท้อนภาพใหญ่ของภูมิรัฐศาสตร์เศรษฐกิจที่เราคุ้นกันดี โลกกำลังอยู่ในยุคที่เส้นแบ่งระหว่างนโยบายการต่างประเทศกับกลยุทธ์ทางธุรกิจเลือนรางลงทุกที การใช้ Secondary Sanctions เป็นเหมือนการส่งออกเขตอำนาจศาล (extraterritorial jurisdiction) ของสหรัฐฯ ทำให้บริษัทจากประเทศที่สามต้องเผชิญกับทางเลือกยาก: ต้องเลือกระหว่างตลาดคิวบากับการเข้าถึงระบบการเงินและเทคโนโลยีของสหรัฐฯ ซึ่งสำหรับบริษัทส่วนใหญ่แล้ว มันไม่ใช่การเลือกที่ยากเลย

ในระยะกลาง เราอาจเห็นการปรับตัวสองรูปแบบ บริษัทยุโรปหรือเอเชียบางแห่งอาจถอนตัวออกจากโครงการร่วมกับ GAESA เพื่อลดความเสี่ยง ในขณะที่บางบริษัทจากประเทศที่ไม่อยู่ในแนวเดียวกับสหรัฐฯ อาจก้าวเข้ามาแทนที่ แต่คำถามใหญ่คือ พวกเขาจะมีเทคโนโลยีและเงินทุนเพียงพอที่จะเติมช่องว่างที่บริษัทจากโลกตะวันตกทิ้งไว้หรือไม่

สำหรับแวดวง tech และ startup นี่เป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจเกี่ยวกับการทำธุรกิจในตลาด frontier market ที่มีความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์สูง มันบ่งชี้ว่า due diligence ในยุคนี้ต้องลึกไปกว่าการวิเคราะห์ตลาดและความได้เปรียบทางการแข่งขัน ต้องวิเคราะห์โครงสร้างความเป็นเจ้าของ (ownership structure) เชื่อมโยงถึงการเมืองและกองทัพ และประเมิน exposure ต่อมาตรการทางกฎหมายข้ามพรมแดน การลงทุนในครั้งหน้าอาจไม่ใช่แค่คำถามว่า “ตลาดใหญ่แค่ไหน” แต่รวมถึง “คุณจะอยู่รอดได้ไหมหากถูกตัดออกจากระบบนิเวศทางการเงินหลักของโลก”